TO NHỎ

    Mấy hôm trước F. nó nhắc lại bài ĐIẾU TỊT(*). Sực nhớ thuở ấy sau cái râm ran điếu tịt ở các trại chỉnh huấn thì đến kỳ râm ran khách to khách nhỏ.  Xuất xứ nghe đâu của mấy vị ngài Hà Tịnh. Vì là truyền miệng nên có thể có nhiều dị bản. Đại thể là:

  TO NHỎ

Khách to đi xe nhỏ

khách nhỏ đi xe to.

Khách to ở nhà to

khách nhỏ ở nhà nhỏ,

nhà nhỏ nhưng phòng to

nhà to phòng lại nhỏ,

phòng nhỏ nhưng giường to

phòng to giường lại nhỏ.

Khách to ăn bếp nhỏ

khách nhỏ ăn bếp to,

bếp to nhưng mâm nhỏ

bếp nhỏ mâm lại to.

Khách to uống chén nhỏ

khách nhỏ uống ca to.

Khách to hút điếu nhỏ

khách nhỏ hút điếu to.

Khách to thích nói to

khách nhỏ thường nói nhỏ.

Với khách to nói nhỏ

với khách nhỏ nói to...

    Cái thời ấy đã qua lâu rồi, dễ mà nửa thế kỷ, không biết bây giờ có còn các trại chỉnh huấn như thế nữa không? Nếu còn, thì có còn kiểu thơ như thế? Tôi không dám chắc có còn không, nhưng tôi tin những người cùng thời với tôi ai ai cũng nhớ những bài này.

                    7/11/2926

(*) Điếu tịt lên trang VQL blog ngày 12/9/2011

VÉC TƠ MỊN

      Tôi vẫn hình dung vật chất mịn là thứ vật chất vô hình nhưng ai ai cũng có thể cảm nhận được, ví như: ý nghĩa của tuyên ngôn "Nam quốc sơn hà nam đế cư" luôn lay động muôn đời cư dân Việt.  Đó là những rung động mịn vô hướng, nó chuyển tải thông điệp tức thì và vĩnh viễn tới toàn vũ trụ và những tâm hồn Việt với một tần số rung động cộng hưởng sẽ thu nhận được thông điệp đó.

    Nhưng chúng ta cũng từng biết đến tác động của lời nói hoặc chữ viết lên những giọt nước kết tinh, hay lên các chậu cây, hay vào những thẩu cơm... Trong các thí nghiệm ấy kết quả hoàn toàn tùy thuộc vào ý nghĩa của từng câu chữ, không nhất thiết nó là ngôn ngữ của dân tộc nào. Mà ý nghĩa của câu chữ thì thuộc về vật chất mịn. Điều này cho thấy tác động rõ rệt của vật chất mịn lên thế giới quanh ta.

    Cũng với những thí nghiệm này còn cho ta thấy một cách tác động khác của mịn. Ở đây là tác động có hướng, có mục tiêu và có cả mức độ hay cường độ. Chứng tỏ ở đây có điều gì đó tương tự như những véc tơ. Tôi tạm gọi là véc tơ mịn.

    Véc tơ mịn chuyển đi một thông điệp có hướng, có cường độ, thậm chí có đối tượng. Và đối tượng đó hoặc một cá thể bất kỳ nào khác nằm trên trục của véc tơ, sẽ chịu tác động tức thời của véc tơ mịn ấy.

     Tới đây ta thấy ít nhất có hai tương tác từ vật chất mịn. Hoặc là sự cộng hưởng tần số của rung động mịn. Hoặc là tác động có định hướng của các véc tơ mịn. Dẫu là bằng cách gì thì mịn vẫn ở quanh ta và luôn tác động lên ta.

                                                          3/11/2026

 

   

HỌC VẸT

    Con vẹt được dạy chào khách nó sẽ chào khách, nếu được dạy chửi nó sẽ chửi. Bởi thế sẽ được gọi là học vẹt nếu học thuộc lòng y chang những gì được dạy. Cao hơn học vẹt một chút là kiểu "tầm chương trích cú". Nghe qua thì tưởng là uyên thâm thiên kinh vạn quyển nhưng thực thì cũng chỉ là món lẩu của vẹt mà thôi. 

    Học, rồi nhờ học mà biết hành hoặc biết hành tốt hơn, ấy mới là thực học. Ví như học đi học chạy phải là để đi được chạy được trên chính đôi chân của mình; Học văn là để viết lên được những điều suy nghĩ của mình; Học toán phải là để giải được những bài toán giữa đời dù chỉ là bài toán nhỏ nhất...

    Nếu may mắn hơn, thì là học một biết mười. Học để rồi biết suy luận, biết đúc kết, biết tìm ra chân lý, biết trao gửi đức tin. Và cao hơn nữa là biết sáng tạo cái mới.

   Còn như nếu chỉ biết học vẹt thì hơn lúc nào hết, lúc này con người sẽ thua xa AI. Không chừng tới một ngày sẽ bị AI đào thải.

                 25/10/2026

ĐÚNG CHỖ

    "Muôn hạt mưa rơi, không hạt nào rơi nhầm chỗ". Muôn loài trong sinh giới loài nào cũng sống đúng chỗ của mình. Voi có chỗ của voi, hổ có chỗ của hổ. Giun dế, dòi bọ cũng có chỗ của riêng mình. Mỗi loài một khoảng thích nghi, một miền giá trị, khác biệt mà hài hòa, tồn tại trong đa dạng và cân bằng bền vững.

   Con người cũng cần đứng đúng chỗ, để vừa có lợi cho mình vừa có ích cho đồng loại, vừa để hòa hợp với muôn loài, với tự nhiên và vũ trụ. Tiếc là nhiều khi con người chọn nhầm, hoặc bị xếp nhầm chỗ đứng của mình. Ví như đang giỏi hoạn lợn lại đẩy sang làm thầy tu. Đang hợp với trung du lại chọn ra bãi bể. Có khi bởi cái tâm phân biệt vinh nhục sang hèn; cũng có khi bởi sắp đặt phân công theo ý chủ quan mà ra nông nỗi hỏng cả người mà hại cả đời.

    Chi bằng quay về với lẽ tự nhiên, đừng cậy ý chí cố tình sắp đặt. Mỗi người hãy sống đúng chỗ của mình. Càng mong mỗi người được sống đúng chỗ của mình như từng hạt mưa rơi. "Người thuận theo đất, đất thuận theo trời...".

                                                                  21/10/2026

BIẾT ĐỦ

      Người xưa dạy:" Tri túc giã túc, bất tri túc bất túc". Biết đủ thì đủ, không biết đủ thì không bao giờ đủ.

   Người xưa cũng được học ngay từ bé và nhập tâm những điều này.

   Ngày nay, sau bao biến thiên, con người đi tới chỗ không còn học những điều ấy nữa. Các thầy không dạy, các trò phổ thông từ cấp một trở lên lấy gì mà học. Sinh viên cũng không học. Các trường đại học không dạy điều này, và có lẽ đến cả học viện chính trị quốc gia cũng không ai nhắc tới 'biết đủ thì đủ".

   Ngược lại, người ta khuyến khích tiêu dùng, nỗ lực tăng trưởng, bất chấp cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường, thoái hóa đạo đức. Loài người ngày càng tranh chấp nhau quyết liệt hơn, chiến tranh càng khốc liệt hơn điển hình là các cuộc thế chiến.

   Nhìn lại, dưới gầm trời không loài nào tham bằng loài người. Trong khi tất cả các loài khác từ con sâu cái kiến đến voi ngựa hổ báo đều biết đủ: biết đủ cái ăn, biết đủ chỗ ở, biết đủ không gian sinh tồn, biết đủ cả quan hệ duy trì nòi giống, thì loài người lại không biết đủ.

    Bởi con người không tự biết đủ nên cần phải học. Người xưa có dạy cho trò biết đủ, vậy sao ngày nay các trường không dạy?.

                                               10/10/2026

SAO TÂM KHÔNG ĐỘNG

     Gần sáng bỗng thấy mình như đang đứng trên một căn gác lạ mà nhìn xuống sảnh rộng thênh thang phía dưới. Ở đấy bềnh bồng lơ lửng những khối, những cụm tượng đài mini. Mỗi cụm chỉ gọn vừa vặn trên một đế phẳng rộng cỡ trang A1.  Tất cả các bức tượng đều khỏa thân với nhiều tư thế khác nhau trong một bố cục chặt chẽ hài hòa. Các bức tượng đều có màu ngà phớt vàng và láng bóng. Có thể thấy rõ mọi hình khối đường nét cả ánh mắt và nét mặt trên mỗi bức tượng.

   Đang mãi ngắm các khối tượng, bỗng trong tâm gợn lên một sự ngạc nhiên với chính mình: Sao trước các tượng đài khỏa thân mà lòng dục không hề động?

   Rồi tỉnh. Mới hay mình vừa qua một giấc mơ.

                                                                   8/10/2126

PHÉP CHIA ĐỀU

    Chia đều chỉ có trong toán học. Mà toán học là một đức tin. Chia đều chỉ có ở đức tin, chỉ có trong lý thuyết, còn ngoài đời thực hiếm có chuyện chia đều.

   Ví dụ một thời nẩy sinh ra ý tưởng "Lấy của người giàu chia cho người nghèo"? Lấy bằng cách nào? -Bạo lực! Lấy được rồi thì chia thế nào? Chưa có phương án trước, tùy đấy mà chia. Vậy, sao mà đều được! Ấy là nói về cái có thể chia như con trâu con bò, cái nồi cái niêu, đám đất thửa ruộng...

   Dẫu sao thì cũng đã chia rồi, cơ bản xong, toàn dân nghèo như nhau. Tạm được một thời như thế, không ai nạnh ai, hoan hỉ.

   Thế nhưng, có cái lớn hơn, như cái quyền lực thì cướp được rồi chia chác sao đây?  Làm sao mà chia cho đều? Nhinh nhỉnh một tí như ông chủ nhiệm mà sau có mấy năm vào HTX đã có câu ca: 

"Mỗi người làm việc bằng hai

để ông chủ nhiệm mua đài mua xe...", thì làm sao mà đều.

  Ngược lên nữa, có những cái mung lung trừu tượng như cái của ở trong sách, cái của ở trong đầu, cái của ở trong tim như cách nói của cụ Tản Đà thì biết lấy đi bằng cách nào và chia chác làm sao? Một khi đã chia không đều thì rồi lại có người giàu người nghèo. Đấy là không kể những kẻ ma lanh hay tài trí hơn người không biết bằng cách nào móc nối được với quyền lực, với đồng bạc, với gì gì nữa... thành ra một cực mà ngày người ta gọi là tư bản thân hữu thì có mà đều bằng mắt.

   Thì ra giữa chốn nhân gian, khi đã không thể chia cho đều những cái có thể chia được, thì dù có là đổi chủ, lại vẫn có người giàu người nghèo theo đủ mọi nhẽ như là xưa cũ. Chẳng lẽ, bây giờ ta lại xóc bài chia lại, bất chấp đầu rơi máu chảy? Không. Đừng đi vào vết xe đổ. Vậy thì, nên chăng vạn sự tùy duyên, chấp nhận "công nào của nấy", đừng mọng cào bằng. Biết đâu chia đều nhất thời lại là cái tội. Cũng lại biết đâu trong vô lượng kiếp phép chia luôn đều như toán học, thuận theo nhân quả, tính tròn cả thô và mịn.

                                                                                            30/9/2026