NĂM MỚI 2022

      Còn nhiều khó khăn, bộn bề lo lắng nhưng hy vong sẽ có miễn dịch cộng đồng tiến tới chấm dứt dịch bênh. Mọi việc rồi sẽ trở lại bình thường. Chỉ cần bình thường. Bình thường cho mọi người mọi nhà. Bình thường cho đất nước và cho toàn thế giới. Bình thường cho nhân loại và muôn vạn sinh linh.

RCYT: 38. THOÁT CHẾT

     - Về được với cha mẹ, với bà con dân bản đây rồi. Phà ơi(1) Tái, tái(2). Hòn hênh à - Nóng quá, phà ơi!
   - May mà đêm qua mưa to, không thì tôi chết mất rồi. Không chết thì cũng chưa chắc đã về được đến nhà.
    - Chiều qua thấy trời động, sắp mưa to, tôi nghĩ:- Phải đốt nại thôi. Không đốt kịp mưa xuống dẹp hết lá, đốt không cháy; mà không cháy hết thì dọn nhọc lắm.
     - Nại của tôi trên cao. Trên cao nữa cũng có người phát. Cả trên đỉnh, sang bên tê, xung quanh bốn bề đều có người phát. Rừng nứa tốt lắm, cây xếp lớp dày cả sải. Tha hồ mà lúa.
     - Tôi châm lửa đồng loạt năm bảy chỗ. Lửa cháy bùng lên. Cây khô quá rồi mà. Nứa cháy nổ như pháo. Sướng quá! Cứ gọi là cháy sạch, đỡ phải dọn. Tro dày cả gang tay, đất xốp cũng phải hơn một gang tay nữa. Lúa tha hồ mà tốt. Muộn hênh à.(3)
    - Rồi nghe tiếng nứa nổ khắp xung quanh, liên hồi như pháo tết. Nhìn lên trời không thấy nắng nữa, khói đen đặc. Rồi nóng, hòn hênh à. Rồi lửa. Rừng rực bốc lên.  Cháy vù vù.
    -Tôi tưởng chỉ mình tôi đi đốt nại. Không ngở hôm nay ai cũng đi đốt. Mà không ai nói với ai. Nại của mình thì mình đốt, việc chi nói với người khác. Ai cũng nghĩ như mình.
     - Chui vô nại rồi, còn biết chi nữa. Cây lá lút đầu. Đến lúc khói lửa bủa vây bốn phía thì còn nói chi nữa.
     - Tôi chạy liều. Đứng lại thì chết cháy, cháy thành than luôn. Phà ơi, nóng quá rồi. Tôi vọt xuống khe, may ra dưới ấy có nước. Không kịp. Dưới ấy cũng cháy hực lên rồi.
    - Nhìn thấy một lùm cây còn tươi. Nơi ấy có nhiều cây to, chặt không được, người ta mới chừa lại. Tôi bươn tới đó. Nhắm mắt mà bươn. Không mở mắt ra được, khói cay xè.
    - Nóng quá, tôi hóa cuồng. Tôi chạy như con kiến trên khúc củi cháy. Rồi tôi rơi vào một cái hố. Hố sâu, nhưng chật. Tôi ngo ngậy. Rồi không biết gì nữa.
     - May mà trời mưa. Mưa to. Đúng như người ta đoán trước khi đi đốt. May mà có cái hố đào khoai mài.
     - Trời ơi, tái, tái. Tái dù. Dà, dà hỡi. Nha, nha(4). Thôi đi đừng đốt nữa. Ôi, nóng quá. Cháy. Nha, nha, thôi đừng đốt nữa. Tái dù.
1985.

RCYT: 25. DẤU HIỆU MÙA XUÂN

       Mùa xuân đã đến từ lúc nào ư? Thật khó nói, phải không.

       Có thể rằng từ giữa mùa đông, vào một ngày nào, buổi sáng trời đầy mây lành lạnh, nhưng hy vọng sẽ có nắng đẹp. Sau đó vài hôm thì có mưa nhẹ và trời trở ấm dần. Trên nhánh đào khẳng khiu đen xạm bỗng nhú ra một nụ hoa. Nụ hoa ấy lớn nhanh rồi hé nở dần trong mưa ấm. Dẫu rồi gió lạnh lại về, trời hanh heo làm các cánh hoa sớm rụng, nhưng vào lúc ấy- cái lúc hoa đào hé nở những cánh đầu tiên- tôi cũng như cây đào đã ngỡ: Xuân sang.

      Qua tiết đại hàn mấy hôm trời bỗng trở nên ấm áp. Nhiệt độ tăng dần và độ ẩm cũng tăng theo. Cây đa chỗ tôi ngồi có những quả chín bói đầu tiên. Đàn sáo từ đâu bay về, chúc mào cũng bay về. Có vẻ như với đàn sáo thì không chỉ là để kiếm ăn mà còn là để gặp nhau và cùng hót vang lên. Giai điệu bài hát này loài sáo đã bỏ quên từ lâu lắm, hồi có đợt gió mùa đông bắc đầu tiên. Hôm nay chúng lại hót lên say sưa, vừa hót vừa đuổi nhau, nhảy từ cành này qua cành khác; cho đến lúc cùng bay vút lên, chúng vẫn hót say sưa và vẫn đảo cánh đuổi nhau. Vào lúc ấy, đàn sáo và tôi đều nghĩ:- Xuân sang.

     Đến tiết lập xuân hoa đào nở rộ. Hoa mận còn rộ hoa sớm hơn nữa. Tất cả đều bừng lên, rực rỡ, tràn đầy. Dẫu không xem lịch, mọi người đều nói: - Xuân sang.

       Vào những ngày đầu xuân ta ngắm đất trời cây cỏ. Trời có ấm hơn lên tí chút, mưa nhẹ bay, đàn én chao liệng trên không, cây lúa chiêm bén rễ, ấy là dấu hiệu thuận trời. Mọi người đi thăm nhau, chúc nhau mọi sự tốt lành và ai cũng nói:- Năm nay- Mùa xuân...

     Sau đó là công việc thường ngày làm tôi xao nhãng với xuân. Nhưng một mầm non thoáng gặp trên cây đa mình trồng, hay lộc cây mỡ trắng ngà, hay hương hoa bưởi ngan ngát, tất cả cùng lại nhắc: - Mùa Xuân.

      Con chim kiếm ăn theo đàn nhưng đã bay lẻ theo đôi. Chúng ríu rít bên nhau đến mức quên cả tôi. Nhưng đấy là cái cách chúng muốn nói: - Mùa Xuân. 

      Cho mãi sang tháng hai, một chiều muộn, tôi đi dưới ánh trăng, nghe mùi hoa xoan hăng hắc, gợi màu tim tím, và cũng gợi rằng: - Xuân.

     Tháng ba tu hú gọi hè, nhưng khi tôi vào rừng, đi trong bóng râm mát rượi, hoa dẻ bên đường đang tỏa ngát hương. Tôi dừng lại hít thở hương dẻ lâng lâng ngây ngấy; Ô kìa có phải thế không, những bông hoa dẻ đơn lẻ kín đáo và mộc mạc như vẫn còn muốn nói cùng tôi: - Đừng vội- Đang Xuân.

       Từ đây cái oi ả ngày hè làm tôi không còn nghĩ đến xuân. Rồi một chiều nóng bức nhắc tôi nhớ tới dòng Nâm Giai trong xanh. Tôi đi ra sông, lúa đồng đang ngậm sữa, gió khẽ thổi mơn man, trong một giây lơ đãng, tôi đã ngỡ đang Xuân ....

1985

RCYT: 85. THIÊN NHIÊN MÁCH BẢO.

           Sống giữa đất trời được thiên nhiên mách bảo cho nhiều thứ lắm. Sáng nay các trò hỏi tôi: - Đêm qua thầy có đi coi văn công không ạ?

   - Thầy cũng định đi- tôi nói- nhưng lại được trời nghiêng xuống bảo:- Đêm nay mưa. Thế là thầy ở nhà đọc sách.

    - Bọn em đi coi, gặp mưa chạy chí chết mà vẫn ướt như chuột. Thế đêm nay trời còn mưa nữa không ạ?

      Tôi nghĩ thầm: - Các trò lại muốn đi coi văn công rồi. Chả là không mấy khi chỗ chúng tôi có chiếu phim, càng hiếm khi có văn công. Cũng có thể là trò thăm dò, nếu tôi vui vẻ cho đi là chúng biết ngày mai sẽ không bị hỏi bài đầu giờ.

     - Đêm nay ấy à- tôi cười- thầy chưa nghe thấy trời nói gì.

1985

- 

RCYT: 44. PIÊNG PANH

        Piêng tiếng Thái có nghĩa là bằng phẳng, nhưng cũng có nghĩa là truông, là đường đi men núi mà qua núi. Khác với bù (pu)- là núi, nhưng cũng có nghĩa là dốc, là đường vượt núi mà qua núi.

      Piêng Panh (Truông Bành) đi qua rừng, đi hết rừng tới bản. Đường đi khuất khúc bởi cây cối che chắn, bởi khe suối chia cắt, và bởi những khúc quanh, rẽ ngoặt đột ngột. 

     Đi trong Piêng Panh luôn gặp sự bất ngờ: Một chú mang ngơ ngác đứng ngay bên đường cách tôi vài bước. Cả tôi và nó ngây ra nhìn nhau. Dáng nó thanh nhẹ, đôi mắt lồi, cái mõm xinh xinh chỉ hợp với việc ăn lá non và những cẳng chân thon thon chỉ chực bỏ chạy. Ôi, trông nó thật hiền...       Có đôi gà lôi trắng tha thẩn kiếm ăn dọc lối mòn. Con trống phải lớn gấp ba lần con mái. Lông nó trắng muốt nhưng có điểm những chấm màu đỏ nhạt và màu tía. Chúng chạy dọc theo lối mòn khi trông thấy tôi, rồi vụt bay lên mất hút trong thẳm xanh cây lá.

      Suốt chặng dài 10 km qua piêng Panh là đi trong rừng rậm, bạt ngàn lùng nứa, săng lẻ, vô vàn cây gỗ khác nhau và bụi rậm. Cây bụi  lấn ra hết lối đi. Có quãng thấy hơi ngột, nhất là mùa mưa, cây cối mọc nhanh giành giật nhau không gian sống.

1985

*****

          Mấy năm sau di dân Nghi lộc lên khai hoang. Rồi tan hoang rừng. Không dè con người lại là kẻ giành giật không gian sống với muôn loài. Giờ nghe nói Piêng Panh thành xã mới. Cái tên ngày xưa không còn, rừng Piêng Panh cũng không còn.

NHỮNG GIẤC MƠ

         Từ 6 tuổi tôi đã mơ thấy voi trắng, hình ảnh còn nhớ rõ đến tận bây giờ, mặc dù trước đó chưa hề thấy voi thật. Thế rồi trong các giấc mơ tôi còn thấy những loài cá lạ, những đàn rùa lúc nhúc dưới chân cầu- mà cũng không biết là cầu nào- chưa từng qua cây cầu ấy.

      Rất nhiều lần tôi mơ thấy mình di chuyển mà không cần bước. Cứ đứng thẳng mà trượt đi trên đường như người trượt băng. Hoặc nữa là qua sông, qua các địa hình hiểm trở ngon lành như bay lượn vậy.

      Có lần mơ thấy ông lão vận bộ đồ nâu, dáng vẻ quắc thước, dắt tay tôi ra một chỗ rồi chỉ vào đám đất, khoanh một vòng. Tôi cúi xuống nhìn theo, cố tìm xem có cái gì ở chỗ đó, khi ngẩng đầu lên thì không thấy ông lão đâu nữa.

      Đêm qua mơ thấy mẹ. Mở cửa vào, nghe mẹ nói: - Con coi cái đài sao lại tịt. Tôi cúi xuống nhìn chỉ thấy dây điện, ổ cắm và cái nắn dòng, không thấy cái đài đâu cả. Rồi tỉnh.

      Nghĩ lại không biết hình ảnh trong mơ lấy từ đâu ra. Từ kiếp trước chăng. Thế lâu nay hình ảnh ấy lưu giữ ở đâu. Có thể là trong mịn? Có chủng tử mịn thật ư? Hay có thế giới song song? Có cái tôi thứ hai - cái tôi mịn? 

      Và còn có nhiều câu hỏi.

   

RCYT: 45. RỪNG QUẾ LÂM TRƯỜNG

        Tôi ngược lên. Mùa này mưa nhiều, dốc Bù Bài 2 km trơn trượt; Xe ca không lên được, nên phải cuốc bộ từ Tân lạc. Nhưng lên đến Piêng Panh thì trời lại nắng. Cái nắng oi mùa hạ.

     Sắp qua hết piêng Panh thì bắt gặp ngắt xanh rừng quế lâm trường. Dễ nhận ra hương quế nồng trong nắng đọng. Tôi thiết tha thương mến những công nhân trồng quế lâm trường. Giờ này họ đang ở trong rừng, làm thông tầm. Có người ươm cây, có người phát tuyến, người đào hố, người gánh cây con ươm trong ống nứa cần mẫn trồng từng cây một. Hố nối hố, cách nhau chừng ba mét, cây nối cây thành hàng thành dãy, mà năm tháng đủ thành một khoảnh rừng, rồi nhiều khoảnh rừng xanh ngắt. Tận sâu hút trong bản Khối, sâu nữa đến tận chỗ hợp lưu của dòng Nậm Giai với dòng nậm Quang, quế cũng đã thành rừng .

        Phía tây nam pu Hiêu đã trồng quế từ lâu, nay trồng tiếp lên cao hơn. Một lần tôi khoác súng vào rừng, ngồi im dưới gốc đa, nghe trên cao Pu Hiêu điệu hò xứ Thanh của chị em công nhân lâm trường. Điệu hò gợi nhớ lại đội quân thuyền nan theo kênh nhà Lê suốt dải miền trung những năm chống chiến tranh phá hoại. Có thể trong số công nhân đó có người đã từng là thanh niên xung phong thuở ấy. Một cô là "anh", một cô là em. Họ hò đối đáp nhau thật mùi, thật thương về tình yêu trai gái. Đang giữa nhịp điệu hò, bỗng có tiếng cô nào văng một câu rất tục. Điệu hò ngừng bặt. Có cái gì đó trong tôi nghèn nghẹn dâng lên...

1985

*****

       Rồi đến một ngày cơ chế thay đổi, công nhân không tự nuôi nổi mình. Dân tràn vào rừng ngang nhiên bóc vỏ quế, ngang nhiên chặt hạ cây mỡ, bắt tắc kè, nhím, trút... tất tật bán sang Trung quốc. Không hiểu là thế nào nữa. Lâm trường giải thể. Điệu hò xứ Thanh không biết về đâu.