MỘT THỜI KHÔNG BIẾT GỌI LÀ GÌ

      1. Hàng đoàn người rồng rắn gần như không có một chút gián đoạn nào suốt dọc đường 48 để ngược dần lên về phía Châu Bình. Họ mang theo cuốc xẻng xà beng chăn chiếu xoong nồi... Họ cuốc bộ, họ dùng xe đạp thồ, họ gồng gánh lỉnh kỉnh. Đoàn người đi  như một dòng chảy không ngừng nghỉ suốt ngày này qua ngày khác, suốt tháng này qua tháng khác. Tất cả dồn về đá đỏ.

     Ở đó mạnh ai nấy đào, thành hào, thành giếng, thành hang. Đất đá moi lên đem đãi, mong tìm đá đỏ, đá ngơ đá ngẩn. Bị thương, kệ. Sập hầm, kệ. Tranh giành, đánh nhau, kệ. Chết người, kệ. Thằng nào chết thằng đó thiệt, kẻ khác vẫn cắm cúi đào. Hàng ngàn người khác vẫn ùn ùn kéo đến...

   2. Tắc kè, tê tê, ba ba, sa nhân, quế thanh, ý dĩ... không kể hết, tự dưng ùn ùn theo người theo xe chảy sang Trung Quốc. Xe tải, xe ca, không kể xe gì miễn là chở được. Không thấy ai ngăn, ai cản. Thế mà trước đó một kí măng khô cũng khó mà mang được về xuôi.

     Rồi thì rừng quế của lâm trường cũng bị người ta ngang nhiên bóc vỏ, bóc sạch không còn một cây. Thế mà không ai bị xử lý. Lâm trường bó tay. Rồi lâm trường phải giải thể. Không phải chỉ một mà là hàng loạt. Rồi các nông trường cũng thế...

     3. Ngày đó chỉ có xe ca quốc doanh, cung không đủ cầu. Các xe đều quá tải. Các tuyến miền núi vùng cao lâu lâu mới có xe lên càng thế. Khách đứng ở lối đi, đứng ở bậc lên xuống. Khách ngồi trên mui xe, chật cứng. Thậm chí bám vào cần gạt mà đứng lên ba- đờ- xốc ngay trước kính lái. 

    Tàu hỏa cũng thế. Suốt mấy năm trời. Kinh khủng. Lạ là chẳng ai nói gì. Chả có vi phạm luật lệ giao thông nào cả.

   4. Trước đó, hồi mới GPMN, bộ đội thương binh xuất ngũ về nhiều. Trên đường những chiếc nạng vung lên ai ai cũng phải sợ. Xe ca phải dừng, xe tải cũng phải dừng cho các anh lên. Mày không dừng ư? Choang! Nạng vung lên, vỡ kính. 

    Không chỉ một lần, mà mấy năm liền...

   5. Một thời như thế. Những tưởng đã qua. Bữa nay lại thấy hàng trăm điểm 10 môn toán ở một điểm trường trong kỳ thi quốc gia. Mà không chừng còn ở nhiều điểm trường khác nữa. 

    Thật không hiểu nỗi. Không biết gọi là gì.

                                                18/7/2026